Wiek dojrzewania biologicznego cechuje w pierwszym okresie przyspieszenie wzrostu ciała. Obniżenie tempa wzrostu następuje dopiero po osiągnięciu dojrzałości płciowej. U chłopców rozrasta się przede wszystkim pas barkowy i górna część klatki piersiowej. U dziew­cząt rozrasta się pas miedniczny oraz w charakterystyczny sposób odkłada się tkanka tłuszczowa, głównie na piersiach i biodrach. Rysy twarzy zatracają dziecięcy charakter, grubieją. Wyraźnie rozrastają się kości policzkowe, łuki brwiowe, nos, uszy i biodra. W tym czasie na pierwszy plan wysuwa się troska o rozwijanie silnego i zrównoważonego układu nerwowego. Cechy układu nerwowe­go poddają się trenowaniu, stąd istnieją duże możliwości wychowawcze wzmocnienia go, nawet u osobników o wrodzonym słabszym układzie. Zmiany zachodzące w dojrzewającym organizmie przejawiają się w znacznej pobudliwości oraz zachwianiu równowagi procesów nerwo­wych. Dziecko w okresie 12 — 16 lat staje się drażliwe, przeczulone, niespokojne, czasami nawet kłopotliwe dla otoczenia. Związane to jest z wieloma konfliktami wewnętrznymi zaznaczającymi się wyraź­nie w tym czasie. Dziecko zdobywa już znaczny zasób wiedzy, usa­modzielnia się, wstępuje w okres dojrzewania biologicznego (12—14 lat dla dziewczynek i 14—16 lat dla chłopców) i jest już prawie „do­rosłą osobą". Z drugiej strony zasób osobistych doświadczeń jest jeszcze mały, stąd liczne rozczarowania i pomyłki prowadzące do subiektywnego osądzania zjawisk i przybierania postawy niekompro-misowej, nieraz gwałtownej. Pewne zakłócenia w równowadze psy­chicznej dziecka związane są także z rozwojem i bogatym życiem uczuciowym, pobudzeniem seksualnym oraz niemożliwością reali­zowania marzeń, występujących szczególnie intensywnie w tym okresie. Podstawowym warunkiem wzmocnienia układu nerwowego jest zapewnienie równomiernego rozwoju umysłowego i fizycznego dziecka. Przemęczenie, nadmiar pracy umysłowej, brak pomocy w czasie trudności w nauce, niedostatek odpowiedniego wypoczynku, ćwiczeń fizycznych, niewłaściwe rozplanowanie codziennych zajęć — wszystkie te czynniki mogą decydować o powstawaniu w tym okresie życia dziecka różnorodnych stanów nerwicowych, stąd tak wielkie znaczenie ma odpowiednio opracowany rozkład dnia szkolnego i zajęć pozaszkol­nych. Wytyczne dotyczące dobowego regulaminu zajęć i czynności ucznia powinny zapewniać uregulowany tryb życia, polegający między innymi na: Zapewnieniu dostatecznej, odpowiedniej dla danej fazy rozwo­jowej liczby godzin snu. Unormowaniu czasu przyjmowania posiłków, jak również właściwego dla danego wieku ucznia składu ilościowego i jakościowego pokarmów. Zorganizowaniu wypoczynku dziennego i rozrywek z przebywa­niem na świeżym powietrzu. 4. Stworzeniu warunków do zachowania spokoju i ładu w codzien­nym życiu. Realizacja wymienionych założeń powinna być dokonywana przy ścisłej współpracy rodziców z pedagogami oraz przy czynnej postawie ucznia. Aktywna postawa ucznia w tym wypadku pozwala na wybór i kształtowanie zainteresowań nie tylko w ramach czynności obowiąz­ kowych, lecz i dowolnych. Te ostatnie, jak wskazują badania, mają bardzo duże znaczenie dla rozwoju osobowości. Mogą to być zainte­ resowania typu sportowego, jak również praca w odpowiednich ko­ łach zainteresowań: malarskich, rzeźbiarskich, muzycznych czy in­ nych, np. o charakterze politechnicznym, jak majsterkowanie, mo­ delarstwo lotnicze, okrętowe, samochodowe itp. Dużym powodze­ niem cieszą się także zajęcia o typie kolekcjonerskim, jak filatelistyka, filumenistyka, numizmatyka i inne. Zajęcia dowolne w dużym stopniu usprawniają układ nerwowy, czynią go silniejszym, bardziej zrównoważonym, rozwijając jedno­ cześnie w znacznym stopniu wrażliwość i zainteresowania dziecka. W czasie zajęć rozwijają się dobrowolne współzawodnictwo i współ­ praca w zespole, które są dla dziecka ważnym elementem kształtują­ cym jego osobowość. Wybór odpowiednich kierunków powinien być dostosowany do indywidualnych zainteresowań i uzdolnień. Realizacja „hobby" staje się dla dziecka źródłem zadowolenia i za­ spokojenia jego „celów życiowych" na tym etapie. Powinna też być ułatwiona i w dalszych okresach życia.