Nazwą choroba zawodowa — obejmujemy schorzenia ostre lub przewlekłe, pozostające w bezpośrednim związku przyczynowym z wy­konywaną pracą i powstałe w wyniku charakteru samej pracy, bądź na skutek warunków, w jakich praca się odbywa. Tak więc choroby zawodowe mogą być swoiste, tzn. takie, w których czynnik chorobo­twórczy jest ściśle związany z rodzajem wykonywanych czynności zawodowych (np. różne swoiste zatrucia zawodowe, pylice płuc, choroba kesonowa u nurków) oraz nieswoiste, tzn. takie, które nie są przyczynowo związane z rodzajem wykonywanych zajęć, ale które powstają na skutek niekorzystnych warunków środowiska pracy (np. gruźlica u osób pracujących w dużym zapyleniu, choroba gośćcowa u osób pracujących w wilgoci). Szczegółowe przepisy precyzują wykaz chorób, które mogą być w określonych warunkach uznawane za zawodowe. Wykaz ten obej­muje np. zatrucia substancjami trującymi, z jakimi pracownik ma dó czynienia, choroby wywołane działaniem ciał promieniotwórczych i promieni jonizujących, pylice płuc, nowotwory u osób narażonych na styczność zawodową z substancjami rakotwórczymi itp. Liczne obserwacje wskazują ponadto, że w warunkach współczes­nych niektóre choroby przewlekłe, uznawane dotychczas za niezawo­dowe, mogą mieć również związek z wykonywanym zawodem, za­uważamy bowiem, że częstość ich występowania w niektórych zawodach jest większa. Dotyczy to takich schorzeń, jak choroba nadciśnieniowa, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, choroba wieńcowa mogąca prowadzić do zawału mięśnia sercowego, czy wreszcie grupa schorzeń określanych wspólnym mianem — psychonerwic. Osobną grupę stanowią wypadki przy pracy. Obowiązujące u nas ustawodawstwo określa wypadek przy pracy jako zdarzenie nagłe wywołane przyczyną zewnętrzną, które powstaje w- związku z pracą i które wywołuje bezpośrednio chorobę, utratę zdolności do pracy lub śmierć pracownika. Terminem tym obejmujemy również wypadki przy innych zajęciach, do których pracownik został powołany przez pracodawcę. Głównym celem ochrony zdrowia w miejscu pracy jest stworzenie każdemu pracownikowi takich warunków, które by wykluczały całko­wicie lub w jak największym stopniu ograniczały możliwość jakiego­kolwiek zagrożenia zdrowia lub życia. Każdemu pracującemu zapew­nić trzeba ponadto takie warunki pracy, aby jej wykonanie nie tylko nie narażało na zatrucie czy chorobę zawodową i dostatecznie chroniło przed wypadkiem, ale również nie obciążało nadmiernie organizmu, oraz by praca odbywała się w warunkach odpowiednich pod wzglę­dem sanitarnym i higienicznym. Wszelkie wysiłki dotyczące ochrony zdrowia obejmować muszą zarówno pracującego człowieka, jak i środowisko pracy — i to w równej mierze środowisko fizyczne, jak i chemiczne i społeczne. Odpowiedzial­ność za stan zdrowia pracowników — analogicznie jak i za wyniki produkcyjne — spoczywa na kierownictwie zakładu pracy. Osobami bezpośrednio kierującymi nadzorem nad warunkami pracy są inży­nierowie lub technicy bhp, społeczni inspektorzy pracy oraz personel służby zdrowia (lekarze i pielęgniarki). Zadaniem pracowników służby zdrowia jest wykazywanie źródeł i przyczyn szkodliwości zawodowych, natomiast rzeczą personelu technicznego jest wyeliminowanie tych szkodliwości, np. w drodze zwiększenia automatyzacji produkcji zmechanizowania prac nadmiernie obciążających organizm, klima­tyzacji pomieszczeń, zastąpienia surowców szkodliwych nieszkodli­wymi itd. Nie mniej ważne w zapobieganiu chorobom zawodowym są czyn­niki ściśle lekarskie, jak przeprowadzanie badań wstępnych i okreso­wych załogi, które mają na celu możliwie najwcześniejsze uchwycenie wszelkich odchyleń od stanu prawidłowego, a tym samym niedopusz­czenie do rozwoju choroby. Wielkie znaczenie ma też szerzenie oświa­ty zdrowotnej wśród załogi oraz właściwe zorganizowanie pierwszej pomocy w razie wypadku lub nagłego zachorowania. W celu pomocy szkołom i innym placówkom oświatowo-wycho­wawczym oraz rodzicom w rozwiązywaniu problemów wychowawczych zwązanych z właściwym przygotowaniem młodzieży do życia społecz­nego i pracy zawodowej są organizowane powiatowe i okręgowe po­radnie wychowawczo-zawodowe. Do najważniejszych zadań wymienionych poradni należy: (wg' zarządzenia Min. Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z dnia 21.IX.68) a) udzielanie pomocy nauczycielom (wychowawcom), przede wszyst- kim szkoły podstawowej w zakresie: wykrywania przyczyn niepowodzeń w nauce pewnej grupy uczniów i trudności wychowawczych oraz udzielanie fachowych konsultacji w sprawie zapobiegania i pokonywania tych trudności, rozpoznawania u dzieci odchyleń od normy w rozwoju, przygotowania uczniów do wyboru właściwego zawodu, zgodnie z ich indywidualnymi uzdolnieniami i zainteresowaniami oraz zgodnie z potrzebami gospodarki narodowej, udzielanie pomocy rodzicom (opiekunom) w zakresie rozwiązy­wania trudności wychowawczych z dziećmi oraz wyboru dla nich najodpowiedniejszego zawodu i kierunku studiów, prowadzenie lekarsko-psychologicznych specjalistycznych badań dzieci i młodzieży w celu ustalenia: przydatności do wybranego zawodu, możliwości uczęszczania do normalnych szkół zawodowych uczniów z wadami i schorzeniami, źródeł i stopnia zaburzeń w rozwoju psychicznym i zachowaniu, opracowanie informacji i materiałów metodycznych w zakresie zagadnień wychowawczych i zawodoznawczych na użytek poradni i szkół, w szczególności ogólnokształcących stopnia podstawowego i licealnego, popularyzacja wiedzy w zakresie problematyki wychowawczej i wy­boru przez młodzież właściwego zawodu wśród rodziców, za po­średnictwem odpowiednich instytucji, organizacji społecznych oraz prasy i radia. W toku udzielania poradnictwa zawodowego rozróżnia się trzy zasadnicze etapy: a) wstępna orientacja zawodowa, b) okres wyboru próbnego, c) okres wyboru realistycznego. Na etapie wstępnej orientacji zawodowej rozróżnia się jednocześnie fazę wcześniejszą (do 6 klasy szkoły podstawowej), w której wprowadza się pierwsze elementy wiedzy o poszczególnych zawodach, ale w któ­rej dominuje jeszcze element fantazji w wyborze zawodu, oraz fazę późniejszą (klasa 8 szkoły podstawowej), w której wiedza z zakresu zawodoznawstwa jest szerzej reprezentowana, ze względu na zbliża­nie się okresu wyboru próbnego. Młodzież kończąca szkołę podsta­wową rzadko ma dostatecznie sprecyzowane poglądy na temat wy­boru zawodu, stąd niezbędne staje się bliższe poznanie zarówno zain­teresowań, jak i możliwości i uzdolnień młodzieży. Rolę tę — obok sugestii i wpływu rodziców — spełnia sieć poradni zawodowych mię­dzyszkolnych i psychologicznych, w których przeprowadza się bada­nie stanu zdrowia i rozwoju psychicznego ucznia. Badania lekarskie i psychologiczne ucznia przed wyborem zawodu mają na celu doko­nanie oceny jego warunków fizycznych i psychicznych pod kątem przydatności zawodowej. Określenie indywidualnych warunków zdro-wotno-umysłowych ucznia jest niezbędne do wykrycia przeciwwskazań zawodowych lub wykrycia dyspozycji zawodowych. W zawodoznawczych badaniach lekarskich zwraca się uwagę na typ somatyczny ucznia, jego wiek, płeć, wagę, a przede wszystkim wzrost. Dokonuje się również oceny stanu układu kostnego i mięśnio­wego z określeniem siły i sprawności fizycznej. Przeprowadza się tak­że ocenę pracy układu oddechowego, układu krążenia (pracy serca) i układu nerwowego. Jednym z najważniejszych narządów dla pracy zawodowej jest narząd wzroku. Wyniki badania narządu wzroku mogą mieć nieraz decydujący wpływ na wybór zawodu. Daltonizm, wady refrakcji — krótkowzroczność, astygmatyzm stanowią w nie­których zawodach przeciwwskazania do podjęcia pracy. W badaniach lekarskich zwraca się również dużą uwagę na pracę innych narządów zmysłowych, takich jak narząd słuchu, węchu, smaku, dotyku (skóry) oraz funkcję mowy. Przed wyborem zawodu dokonuje się również badań laboratoryj­nych jak badania morfologii krwi, badanie moczu, badanie rentge­nowskie oraz inne w zależności od wskazań indywidualnych i uznania lekarza zawodoznawcy. W trakcie badań lekarskich przeprowadzany jest dokładny wywiad zdrowotno-chorobowy. Na podstawie wywiadów i wyników badania ogólnego i laboratoryjnego lekarz może uznać za konieczne przeprowadzenie innych szczegółowych badań narządów lub układów nie wymienionych powyżej, które mogą mieć wpływ na odpowiedni wybór zawodu. Badania psychologiczne ucznia mają za zadanie określenie kierunku jego uzdolnień, ocenę spostrzegawczości, koncentracji uwagi, wyobraź­ni przestrzennej, sprawności manualnych i innych. Na podstawie wy­wiadów z rodzicami i wychowawcą szkolnym oraz szczegółowego ba­dania ucznia określa się jego reakcje emocjonalne jak zrównoważenie, pobudliwość, łatwy kontakt z ludźmi oraz reakcje motoryczne jak szybkość ruchów i czynności, wytrwałość i cierpliwość. Zwraca się również uwagę na cechy charakteru, takie jak dokładność, obowiązko­wość i systematyczność, zaradność, odpowiedzialność, opanowanie i samodzielność. Duże znaczenie w przyszłej pracy zawodowej ma również wynik badania poziomu inteligencji i ocena zainteresowań ucznia związanych z ukierunkowanym wyborem zawodu. Ocena właściwości psychicz- nych ucznia musi być oparta o dobrą znajomość jego osobowości. Cechy osobowości zostają odtworzone na podstawie nie tylko szcze- gółowych badań psychologicznych specjalnymi testami, aparatami itp., ale również w dużej mierze zostają one ujawnione na podstawie wyników rozmów z rodzicami lub opieką domową oraz uzyskane z wy- ników długoletnich obserwacji dokonywanych przez wychowawcę szkolnego. i i W wyborze zawodu dla dziewcząt i chłopców należy także rozpa- trywać takie aspekty jak wcześniej występującą dojrzałość zawodo­wą u dziewcząt, adaptację do środowiska (łatwiejsza adaptacja do no­wego miejsca pracy występuje u chłopców niż u dziewcząt), właści­wości społeczno-etyczne (u dziewcząt jest większa niż u chłopców staranność i troskliwość o narzędzia i miejsce pracy) oraz właściwości społeczno-obyczajowe (np. stwierdzono niechęć dziewcząt do podej­mowania prac tak zwanych „brudnych", prac powodujących zmiany powłok skóry, jak rogowacenie naskórka, przebarwienia itp.). Inne niż u chłopców właściwości fizyczne dziewcząt powodują przeciw­wskazania do podejmowania pracy w takich zawodach, gdzie wymaga­na jest duża siła i wytrzymałość fizyczna, pracy na wysokościach, w nadmiernym hałasie, niebezpiecznej pracy w wysokiej temperatu­rze lub w złych warunkach atmosferycznych. Natomiast zalecane są dla dziewcząt prace w zawodach technicz­nych wymagających średniej siły fizycznej i dobrej sprawności ogól­nej, zręczności rąk i palców, szybkości i czystości w jej wykonaniu itp. Zadaniem poradnictwa zawodowego jest także zapobieganie zmia­nom zawodu związanym z wyborem nowej specjalności zawodowej. Każda zmiana specjalności zawodowej ma dla człowieka bardzo duże znaczenie, tak z punktu widzenia subiektywnego, jak i społeczno--ekonomicznego. Zmiana zawodu pociąga za sobą stratę nieraz kilku lat życia na wyuczenie się nowego zawodu, straty ekonomiczne ponie­sione na naukę zawodu przez państwo i inne następstwa. Dlatego też dokładne poznanie cech i właściwości struktury fizycznej, psychicznej i umysłowej badanego ucznia pozwala na najlepszy wybór dla niego zawodu, w którym będzie on pracował z największą efektywnością i zadowoleniem własnym. Okres wyboru realistycznego obejmuje już młodzież starszą, po-żej 17 roku życia. Obserwujemy już wtedy'pewną dojrzałość są- ów i ocen. Osobnik w tym wieku zaczyna zdawać sobie sprawę nie ylko z tego co go interesuje, ale również z tego, na co go stać, a często akże stawia sobie pytanie — „czy warto"? To ostatnie pytanie nie awsze oznacza wartościowanie zawodów z materialnego punktu wi- ^enia, dość często chodzi np. o wartość pozycji społecznej, jaką się abywa w związku z wykonywaniem danego zawodu, o zaspokojenie mbicji własnych lub rodziny oraz o perspektywy przyszłości, jakie oszczególne zawody reprezentują. Z obserwacji i badań poczynionych nie tylko w naszym kraju wy­nika, że w wyborze zawodu ciągle zbyt dużą rolę odgrywa stopień trudności egzaminów wstępnych i samych studiów. Podejmując decyzję wyboru zawodu (kierunku studiów), trzeba wziąć pod uwagę również wymagania, jakie stawia dany zawód. Cenio­nym jest się przecież nie dlatego, że jest się np. lekarzem, ale dlatego, że jest się dobrym lekarzem (inżynierem, szewcem, krawcem itp.). Nie można pomijać potrzeb gospodarczych i społecznych kraju, a w szczególności nie można nie dostrzegać olbrzymiego rozwoju nie­których nowych gałęzi gospodarki narodowej, a w ślad za tym różnych nowych typów szkół zawodowych i kierunków studiów, które stwa­rzają perspektywy właściwego ustawienia się pod względem zawodo­wym. Władze oświatowe wszystkich szczebli, począwszy od powiatu, dysponują szczegółowymi bieżącymi informacjami na temat typów szkół dostępnych na danym terenie oraz perspektyw zawodowych, jakie stwarza ukończenie określonej szkoły.